Wikipedia — dunyodagi eng katta ochiq ensiklopediya bo'lib, 300 dan ortiq tilda ishlaydi va butunlay ko'ngillilar tomonidan yoziladi. So'nggi yillarda uning ishida sun'iy intellekt (SI) tobora katta o'rin egallamoqda: vandalizmni aniqlash, tarjima, maqola sifatini baholash va tahrirlarni saralashda maxsus modellar qo'llaniladi.
Shu bilan birga Wikipedia zamonaviy til modellarining eng muhim o'quv manbalaridan biri hisoblanadi — ya'ni munosabat ikki tomonlama.
Wikipedia ichida SI qanday ishlatiladi
Wikimedia jamg'armasi sun'iy intellektni maqola yozish uchun emas, jarayonni qo'llab-quvvatlash uchun ishlatadi. Asosiy yo'nalishlar:
- Vandalizmni aniqlash — zararli tahrirlarni avtomatik belgilash;
- Tahrir sifatini baholash — qaysi o'zgarish diqqat bilan ko'rilishi kerakligini aniqlash;
- Maqolalarni tasniflash — mavzu va yetuklik darajasi bo'yicha;
- Tarjimaga yordam — bir tildagi maqolani boshqa tilga ko'chirishda dastlabki qoralama tayyorlash;
- Bo'shliqlarni topish — qaysi mavzular yetishmayotganini ko'rsatish.
ORES va tahrirlarni baholash
Wikimedia'ning eng mashhur ochiq mashinali o'qitish xizmati — ORES (Objective Revision Evaluation Service). U har bir yangi tahrirga bir necha ball qo'yadi: tahrir zararli bo'lish ehtimoli, muallif yomon niyatda bo'lish ehtimoli, maqola sifat darajasi.
Bu ballar tahrirlovchilarga ko'rsatiladi va ular qaysi o'zgarishni birinchi bo'lib tekshirishni hal qiladi. Muhim tamoyil: qarorni odam qabul qiladi, model faqat tartibga soladi. Bu Wikipedia jamoasining ongli tanlovi — chunki avtomatik o'chirish yangi ishtirokchilarni loyihadan uzoqlashtiradi.
Keyingi yillarda ORES o'rniga yangi, moslashuvchan platforma (Lift Wing) joriy etilib, modellar API orqali ochiq taqdim etila boshladi.
Botlar: eng ko'p tahrir qilgan "muharrirlar"
Wikipedia'da minglab bot ishlaydi — bu SI emas, balki qat'iy qoidalar asosida ishlaydigan dasturlar. Ular havolalarni tuzatadi, o'lik manbalarni arxivga almashtiradi, shablonlarni yangilaydi, imlo xatolarini to'g'rilaydi.
Ba'zi botlar millionlab tahrir qilgan va reyting bo'yicha eng faol ishtirokchilardan hisoblanadi. Har bir bot jamoa muhokamasidan o'tib, ruxsat olishi shart; noto'g'ri ishlagan bot darhol to'xtatiladi.
Botlar bilan SI o'rtasidagi farq muhim: bot — "agar shunday bo'lsa, shunday qil" qoidasi; SI modeli esa ehtimollik bilan baho beradi.
Mashinaviy tarjima
Content Translation vositasi maqolani bir tildan boshqasiga ko'chirishda avtomatik tarjima taklif qiladi. Tarjimon uni tahrirlaydi va nashr etadi.
Bu kichik tillar uchun juda foydali — jumladan o'zbek tilidagi Wikipedia ham shu yo'l bilan sezilarli o'sgan. Ammo muammo ham shu yerda: tekshirilmagan mashina tarjimasi ko'plab bo'limlarda muammoga aylandi. Shu sababli bir qancha til bo'limlarida "tahrirlanmagan avtomatik tarjimani nashr qilish" cheklab qo'yilgan.
Wikipedia — til modellarining ustuni
Zamonaviy chat-modellarning deyarli barchasi o'qitish jarayonida Wikipedia matnlaridan foydalangan. Sabablari:
- matn ochiq litsenziya ostida (CC BY-SA);
- uslub bir xil, tuzilishi aniq;
- manbalarga havolalar mavjud;
- ko'p tilli va o'zaro bog'langan.
Aynan shuning uchun sun'iy intellektga savol berganingizda javob ko'pincha Wikipedia maqolasining tuzilishiga o'xshab ketadi. Bu shuningdek modellardagi xatolarning bir qismi Wikipedia'dagi noaniqliklardan kelib chiqishini ham anglatadi.
Yangi muammo: SI yozgan maqolalar
2023-yildan boshlab Wikipedia tahrirlovchilari yangi muammoga duch keldi — til modeli yozgan, ishonarli ko'rinadigan, lekin manbasi o'ylab topilgan maqolalar.
Javob sifatida jamoa quyidagi choralarni qo'lladi:
- SI yordamida yozilgan matn uchun ham odatdagi manba talabi kuchaytirildi;
- Shubhali maqolalar uchun maxsus belgilar va tekshiruv navbati joriy qilindi;
- Ba'zi bo'limlarda SI matnini nashr qilishdan oldin oshkor qilish talab etiladi.
Asosiy tamoyil o'zgarmadi: matn qayerdan kelgani emas, tekshirib bo'lishi muhim. Manbasiz jumla, kim yozganidan qat'i nazar, o'chiriladi.
Wikimedia va SI kompaniyalari
Wikipedia kontenti erkin litsenziya ostida bo'lgani uchun undan foydalanish taqiqlanmaydi — lekin manba ko'rsatilishi shart. Amalda ko'plab SI mahsulotlari javob berayotganda Wikipedia'ga havola bermaydi va bu jamg'arma uchun jiddiy masala: tashrif kamayadi, xayriya tushumi qisqaradi, ensiklopediyani yozadigan ko'ngillilar esa kamayishi mumkin.
Shu sababli Wikimedia SI kompaniyalari uchun alohida ma'lumot xizmatini (Wikimedia Enterprise) yo'lga qo'ydi: yirik foydalanuvchilar tuzilgan ma'lumotni pullik olishadi, tushum esa loyihani qo'llab-quvvatlashga sarflanadi.
O'zbek tilidagi Wikipedia
O'zbekcha bo'limda maqolalar soni yuz mingdan oshgan, ammo ularning katta qismi qisqa va manbasiz. Sun'iy intellekt bu yerda ikki xil ta'sir ko'rsatishi mumkin: tarjima va qoralamalarni tezlashtirib hajmni oshiradi, biroq nazoratsiz ishlatilsa sifatni tushiradi.
Eng samarali yo'l — SI dan qoralama sifatida foydalanib, keyin faktlarni odam tekshirishi va ishonchli manba qo'shishi.
Xulosa
Wikipedia'da sun'iy intellekt inson o'rnini bosmaydi — u tahrirlovchining vaqtini tejaydi. Loyihaning kuchi hamon oddiy tamoyilda: har bir da'vo tekshiriladigan manbaga tayanishi kerak. SI davrida bu qoida yanada muhimroq bo'lib qoldi, chunki ishonarli ko'rinadigan yolg'on matn yaratish endi bir necha soniyalik ish.