Boeing 747 – AQSHning The Boeing Company korporatsiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan dunyodagi birinchi keng fyuzelyajli (ikki yoʻlakli) uzoq masofali yoʻlovchi samolyotidir. Oʻzining ulkan oʻlchamlari va oʻziga xos silueti tufayli u xalq orasida "Jumbo Jet" yoki "Osmonlar qirolichasi" (Queen of the Skies) nomlari bilan mashhur boʻlgan. 1969-yildan 2023-yilgacha ishlab chiqarilgan ushbu samolyot jahon fuqaro aviatsiyasida inqilobiy oʻzgarish yasagan.
Yaratilish tarixi va loyihalash
1960-yillarning oʻrtalarida Pan American World Airways (Pan Am) aviakompaniyasi talabiga binoan yoʻlovchi sigʻimi katta boʻlgan havo kemasi loyihasi boshlandi. Bosh muhandis Jo Satter (Joe Sutter) boshchiligidagi jamoa samolyotni qisqa muddatda yaratishga erishdi. Samolyot nafaqat yoʻlovchi, balki yuk tashishga ham moslashtirilishi lozim edi. Shu maqsadda uchuvchilar kabinasi ikkinchi qavatga joylashtirildi va bu Boing 747 ga oʻziga xos "bukri" tashqi koʻrinish berdi.
Havo kemasi ilk parvozini 1969-yil 9-fevralda amalga oshirdi. Muntazam tijoriy qatnovlar esa 1970-yil 22-yanvarda Nyu-York va London yoʻnalishida boshlandi.
Konstruksiyasi va modifikatsiyalari
Boing 747 toʻrtta turbovintli reaktiv dvigatel bilan jihozlangan. Uning asosiy xususiyati ikki palubali tuzilishida boʻlib, yuqori qavat koʻpincha biznes-klass yoki alohida dam olish xonasi sifatida foydalanilgan.
Ishlab chiqarish davrida samolyotning bir necha avlodi yaratildi:
- Boeing 747-100 va 747-200: Dastlabki modellar boʻlib, 350 dan ortiq yoʻlovchini uzoq masofaga tashishga moʻljallangan.
- Boeing 747-300: Yuqori palubasi uzaytirilgan va sigʻimi oshirilgan modifikatsiya.
- Boeing 747-400: Eng ommaviy versiya boʻlib, zamonaviy raqamli boshqaruv tizimi va yangilangan qanot uchlari (vingletlar) bilan taʼminlangan.
- Boeing 747-8: Samolyotning soʻnggi avlodi boʻlib, tejamkor General Electric GEnx dvigatellari bilan jihozlangan.
Shuningdek, samolyot AQSH prezidenti uchun Air Force One (harbiy belgisi VC-25) va yuk tashuvchi maxsus variantlarda ham keng qoʻllangan.
Aviatsiya tarixidagi oʻrni va ishlab chiqarishning yakunlanishi
Boing 747 global miqyosda ommaviy aviasayohatlar davrini ochib berdi. Bir reysda yuzlab yoʻlovchilarni tashish imkoniyati chipta narxlarini pasaytirishga xizmat qildi. Samolyot qariyb 37 yil mobaynida dunyodagi eng katta yoʻlovchi samolyoti maqomini oʻzida saqlab turdi. Bu rekord faqat 2005-yilda Airbus A380 namoyish etilgach yangilandi.
XXI asrga kelib, ikki dvigatelli tejamkor samolyotlar (Boeing 777, Boeing 787 va Airbus A350) paydo boʻlishi toʻrt dvigatelli laynerlarga boʻlgan talabni keskin kamaytirdi. Natijada yirik aviakompaniyalar ushbu modeldan bosqichma-bosqich voz kecha boshladi.
2023-yil 31-yanvarda AQSHning Everet shahridagi korxonada oxirgi – 1574-raqamli Boing 747-8F samolyoti "Atlas Air" aviakompaniyasiga topshirildi va afsonaviy laynerning 54 yillik ishlab chiqarish davri rasman yakuniga yetdi.