Vulqon — Yer po'stlog'idagi yoriq bo'lib, u orqali magma, gazlar va kul yer yuzasiga chiqadi. Yer yuzasiga chiqqan magma lava deb ataladi. Vulqonlar quruqlikda ham, okean tubida ham uchraydi va sayyoramiz relyefini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Paydo bo'lish sabablari
Vulqonlar asosan litosfera plitalari chegarasida joylashadi:
- Plitalar to'qnashuvi — bir plita ikkinchisi ostiga siljiydi, chuqurlikda erish sodir bo'ladi va magma yuqoriga ko'tariladi.
- Plitalarning uzoqlashuvi — okean o'rtasidagi tizmalarda magma yoriqdan chiqib, yangi po'stloq hosil qiladi.
- "Issiq nuqtalar" — mantiyaning chuqur qismidan ko'tariladigan issiq oqim. Gavayi orollari shunday paydo bo'lgan.
Tinch okeani atrofidagi vulqon va zilzilalar zonasi "Olovli halqa" deb ataladi — dunyodagi faol vulqonlarning katta qismi shu yerda joylashgan.
Turlari
- Qalqonsimon vulqon — suyuq lava uzoqqa oqadi, natijada yassi va keng gumbaz hosil bo'ladi.
- Stratovulqon — lava, kul va tosh qatlamlari navbatma-navbat to'planib, baland konus shaklini beradi. Aynan shular kuchli portlashlarga moyil.
- Kul konusi — nisbatan kichik, portlash mahsulotlaridan to'plangan tepalik.
- Kaldera — nihoyatda kuchli portlashdan so'ng tog' cho'kib, katta chuqurlik hosil qilishi.
Portlash kuchi
Portlashning kuchini baholash uchun vulqon portlash indeksi (VEI) ishlatiladi. U 0 dan 8 gacha bo'lib, har bir daraja taxminan o'n barobar kuchliroq portlashni bildiradi. Portlash xarakteri magmaning quyuqligiga va undagi gaz miqdoriga bog'liq: suyuq magma tinch oqadi, quyuq va gazga boy magma esa to'planib, keskin portlaydi.
Ta'siri
Zarari: lava oqimi, kul yog'ini, issiq gaz va toshlar oqimi, sel, hamda katta portlashlardan keyin atmosferaga chiqqan zarrachalar tufayli vaqtinchalik global sovish.
Foydasi: vulqon kuli tuproqni juda unumdor qiladi; vulqon hududlarida geotermal energiya olinadi; oltingugurt, obsidian va boshqa foydali qazilmalar yuzaga chiqadi. Shu sababli tarix davomida odamlar xavfga qaramay vulqon etaklarida yashab kelgan.
Kuzatuv
Bugungi kunda faol vulqonlar doimiy kuzatib boriladi. Olimlar zilzila sezgichlari, yer yuzasi shaklidagi o'zgarishlar, chiqayotgan gaz tarkibi va sun'iy yo'ldosh tasvirlari orqali portlash ehtimolini oldindan baholashga harakat qiladi. Bu aholini oldindan ko'chirish imkonini beradi, ammo aniq sana va soatni bashorat qilish hozircha imkonsiz.