Registon maydoni — O'zbekistonning Samarqand shahrida joylashgan dunyoga mashhur me'moriy yodgorlik va shahar markaziy maydonidir. U XV–XVII asrlarda bunyod etilgan uchta mahobatli madrasadan iborat unikal me'moriy ansamblni tashkil etadi. Registon O'rta Osiyo shaharsozlik san'ati va Temuriylar renesansi me'morchiligining eng yuksak namunalaridan biri hisoblanadi.
Tarixi va nomi
"Registon" atamasi tojik tilidan tarjima qilinganda "qumli joy" degan ma'noni anglatadi. Qadimda bu hudud orqali soy oqib o'tgani hamda u qurib qolganidan so'ng o'rnida ko'p miqdorda qum to'planib qolgani sababli maydon shunday nom olgan. O'rta asrlarda bu yer Samarqandning asosiy savdo, hunarmandchilik hamda jamoat yig'inlari o'tkaziladigan markazi bo'lib xizmat qilgan.
Buyuk sarkarda Amir Temur hukmronligi davrida maydonda savdo rastalari, karvonsaroylar va hammomlar joylashgan bo'lsa, keyinchalik uning nabirasi, taniqli astronom va hukmdor Mirzo Ulug'bek davrida maydon yirik ilm-fan hamda madaniyat markaziga aylantirilgan. Maydonning uch tomoni muazzam binolar bilan o'ralishi natijasida yaxlit me'moriy ansambl shakllangan.
Me'moriy ansambl tarkibi
Registon maydoni bir-biriga ro'para joylashgan va yaxlit kompozitsiyani hosil qiluvchi uchta madrasadan iborat:
- Ulug'bek madrasasi: 1417–1420-yillarda Mirzo Ulug'bek buyrug'i bilan barpo etilgan. Bu obyekt ansambldagi eng qadimiy bino hisoblanadi. Madrasa peshtoqidagi murakkab yulduzsimon naqshlar Ulug'bekning astronomiya ilmidagi yutuqlarini aks ettiradi. O'z davrida bu yerda Qazi Zada ar-Rumi va Ali Qushchi kabi yetuk olimlar talabalarga dars bergan.
- Sherdor madrasasi: 1619–1636-yillarda Samarqand hokimi Yalangto'sh Bahodir tashabbusi bilan qurilgan. Bino Ulug'bek madrasasiga ro'para joylashgan bo'lib, uning me'moriy o'lchamlari va tuzilishini takrorlaydi. Peshtoqida ohu ortidan quvayotgan sher va uning ortida charqlab turgan quyosh tasviri tushirilgani sababli bino "Sherdor" (sherlarga ega) nomini olgan.
- Tilla Qori madrasasi: 1646–1660-yillarda Yalangto'sh Bahodir tomonidan bunyod etilgan. Ushbu inshoot ham madrasa, ham shahar Jome masjidi vazifasini o'tagan. Binoning ichki devorlari, mehrobi va gumbazini bezashda juda ko'p miqdorda oltin suvi ishlatilgani uchun u "Tilla Qori" (oltin bilan qoplangan) deya atalgan.
O'zbekiston madaniy merosidagi o'rni
Registon maydoni zamonaviy O'zbekiston Respublikasining eng muhim davlat va madaniy ramzlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatning milliy o'zligini va boy tarixini namoyon etuvchi ushbu majmuaga davlat darajasida alohida e'tibor qaratiladi.
- 2001-yilda Registon maydoni va undagi me'moriy obidalar "Samarqand — madaniyatlar chorrahasi" nomi ostida UNESCO Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.
- Registon tasviri O'zbekiston Respublikasi milliy valyutasi (so'm) banknotlarida, pasport hamda ko'plab davlat esdalik tangalarida aks ettirilgan.
- Har ikki yilda bir marta Registon maydonida xalqaro "Sharq taronalari" musiqiy festivali o'tkazib kelinadi. Ushbu nufuzli tadbir dunyoning o'nlab mamlakatlaridan kelgan musiqa va madaniyat vakillarini birlashtiradi.
Saqlanishi va restavratsiya ishlari
Asrlar davomida yuz bergan kuchli zilzilalar va iqlim ta'sirida Registon ansamblidagi binolar hamda ularning minoralariga jiddiy zarar yetgan. XX asrning ikkinchi yarmida va ayniqsa O'zbekiston mustaqilligi e'lon qilinganidan so'ng maydonda keng ko'lamli ilmiy tiklash va restavratsiya ishlari amalga oshirildi.
Mustaqillik yillarida Ulug'bek, Sherdor va Tilla Qori madrasalarining koshinli bezaklari, gumbazlari va og'ish xavfi ostida bo'lgan minoralar poydevori mustahkamlanib, dastlabki qiyofasiga qaytarildi. Bugungi kunda Registon maydoni har yili yuz minglab mahalliy va xorijiy sayyohlarni qabul qiluvchi Markaziy Osiyodagi eng yirik turizm markazlaridan biri sanaladi.