Orol dengizi — Markaziy Osiyodagi, O'zbekiston va Qozog'iston chegarasida joylashgan ichki suv havzasi. XX asr o'rtalarida u dunyodagi eng yirik ko'llar qatoriga kirgan, ammo keyingi o'n yilliklarda maydonining katta qismini yo'qotgan. Orolning qurishi zamonaviy tarixdagi eng yirik ekologik falokatlardan biri sifatida tilga olinadi.
Qurish sabablari
Orolga ikkita yirik daryo — Amudaryo va Sirdaryo quyilgan. XX asrning 1960-yillaridan boshlab bu daryolar suvi keng ko'lamda sug'orishga, ayniqsa paxta maydonlarini kengaytirishga yo'naltirildi.
Asosiy omillar:
- kanallar orqali suvning katta hajmda olinishi;
- sug'orish tizimlarining samarasizligi — suvning bir qismi yo'lda bug'lanib, singib ketgan;
- ekin maydonlarining suv resursidan tezroq kengayishi;
- mintaqaning quruq iqlimi va yuqori bug'lanish darajasi.
Natijada daryolardan dengizga yetib boradigan suv miqdori keskin kamaydi, dengiz sathi pasayib bordi va havza bir necha qismga bo'linib ketdi.
Oqibatlari
Tabiiy oqibatlar:
- suv sathining pasayishi va sho'rlanishning keskin ortishi;
- baliq turlarining yo'qolishi va sanoat baliqchiligining to'xtashi;
- qurigan tubdan tuz va chang ko'tarilishi — "oq bo'ronlar";
- mahalliy iqlimning qattiqlashuvi: yoz issiqroq, qish sovuqroq bo'lib qolgan.
Ijtimoiy oqibatlar:
- portlar va baliqchilik shaharchalarining suvdan uzoqda qolishi;
- ish o'rinlarining yo'qolishi va aholining ko'chib ketishi;
- Orolbo'yi aholisida nafas yo'llari, buyrak va qon kasalliklarining ko'payishi;
- ichimlik suvi sifatining yomonlashuvi.
Bugungi chora-tadbirlar
Orolni to'liq tiklash imkoni yo'q deb baholanadi, shu bois asosiy e'tibor oqibatlarni yumshatishga qaratilgan:
- qurigan tubga saksovul va boshqa qurg'oqchilikka chidamli o'simliklarni ekish — bu tuz va changning tarqalishini kamaytiradi;
- suvni tejaydigan sug'orish usullariga, jumladan tomchilatib sug'orishga o'tish;
- Shimoliy Orolda to'g'on qurish orqali suvning bir qismini saqlab qolish;
- mintaqada tibbiy xizmat va ichimlik suvi ta'minotini yaxshilash;
- xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda maxsus jamg'armalar tashkil etish.
Saboq
Orol tarixi tabiiy resursni rejasiz ishlatishning oqibatini ko'rsatuvchi klassik misolga aylangan. U bugun butun dunyo darsliklarida suv resurslarini boshqarish mavzusida keltiriladi va mintaqaviy suv siyosatining asosiy mavzularidan biri bo'lib qolmoqda.