Ochiq kodli dasturiy ta'minot — manba kodi hammaga ochiq bo'lgan, uni o'rganish, o'zgartirish va tarqatishga litsenziya bilan ruxsat berilgan dasturlar. Bu shunchaki "bepul dastur" degani emas: asosiy farq narxda emas, foydalanuvchiga beriladigan huquqlarda.
Asosiy erkinliklar
Ochiq kod g'oyasi to'rt erkinlikka tayanadi:
- dasturni istalgan maqsadda ishlatish;
- uning qanday ishlashini o'rganish va o'zgartirish;
- nusxasini boshqalarga tarqatish;
- o'zgartirilgan variantini tarqatish.
Litsenziyalar
Litsenziya kodni qanday ishlatish mumkinligini belgilaydi. Ular ikki katta guruhga bo'linadi:
- Ruxsatchan litsenziyalar (MIT, Apache, BSD) — kodni deyarli istalgan tarzda, jumladan yopiq tijorat mahsulotida ham ishlatishga ruxsat beradi. Odatda mualliflikni ko'rsatish talab qilinadi.
- Kopileft litsenziyalar (GPL va shunga o'xshashlar) — kod asosida yaratilgan mahsulot ham xuddi shu shartlar bilan ochiq tarqatilishini talab qiladi.
Litsenziyani tanlash loyihaning kelajagini belgilaydi, shuning uchun unga jiddiy yondashiladi.
Nima uchun ishlatiladi
Foydalanuvchi uchun:
- kodni tekshirish imkoni — xavfsizlik nuqtai nazaridan muhim;
- bitta yetkazib beruvchiga bog'lanib qolmaslik;
- ehtiyojga moslashtirish imkoniyati.
Ishlab chiquvchi uchun:
- tayyor va sinovdan o'tgan komponentlardan foydalanish;
- keng hamjamiyat tomonidan topilgan xatolar va yaxshilanishlar;
- ochiq portfolio va tajriba almashish.
Mashhur misollar
Bugungi internetning katta qismi ochiq kodli dasturlarda ishlaydi: Linux operatsion tizimi, Apache va nginx veb-serverlari, MySQL va PostgreSQL ma'lumotlar bazalari, Python va PHP dasturlash tillari, Git versiya nazorati tizimi. Ular ko'pincha ko'zga ko'rinmaydi, lekin deyarli har bir sayt va ilova ortida turadi.
E'tibor qaratish kerak bo'lgan jihatlar
Ochiq kod avtomatik ravishda sifat kafolati emas:
- ba'zi loyihalar bir-ikki kishi tomonidan bo'sh vaqtda qo'llab-quvvatlanadi va to'satdan tashlab qo'yilishi mumkin;
- litsenziya shartlarini buzish huquqiy muammoga olib keladi;
- yangilanmagan kutubxona xavfsizlik teshigiga aylanadi;
- "kod ochiq" degani "kodni kimdir tekshirgan" degani emas.
Shu sababli tashkilotlar ishlatayotgan ochiq kutubxonalarni ro'yxatga oladi, ularning yangilanishini va litsenziyasini kuzatib boradi.
Hissa qo'shish
Loyihaga hissa qo'shish faqat kod yozish bilan cheklanmaydi. Hujjatlarni yaxshilash, tarjima qilish, xato haqida aniq xabar berish, yangi foydalanuvchilarga javob berish ham katta qiymatga ega va ko'pincha aynan shu ishlar yetishmaydi.