Ma'lumotlar bazasi — ma'lumotni tartibli saqlash, izlash va yangilash uchun mo'ljallangan tizim. Uni boshqaradigan dasturiy ta'minot ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) deb ataladi. Deyarli har qanday sayt, mobil ilova va axborot tizimi ortida ma'lumotlar bazasi turadi.
Relatsion bazalar
Eng keng tarqalgan model — relatsion model. Unda ma'lumot jadvallarda saqlanadi: har bir jadval ustunlar (maydonlar) va qatorlardan (yozuvlardan) iborat. Jadvallar bir-biri bilan kalitlar orqali bog'lanadi:
- Birlamchi kalit — har bir yozuvni yagona qilib belgilaydigan maydon.
- Tashqi kalit — boshqa jadvaldagi yozuvga havola. U ma'lumot yaxlitligini saqlaydi: mavjud bo'lmagan yozuvga havola qilib bo'lmaydi.
Relatsion bazalar bilan SQL tili orqali ishlanadi. U ma'lumot tanlash, qo'shish, yangilash va o'chirish uchun ishlatiladi.
Normallashtirish
Ma'lumotni takrorlanishdan tozalash jarayoni normallashtirish deyiladi. Masalan, mijoz manzilini har bir buyurtma qatorida takrorlash o'rniga alohida jadvalda saqlash ma'qul. Bu:
- saqlash hajmini kamaytiradi;
- yangilashda xatolikni oldini oladi — manzil bir joyda o'zgartiriladi;
- ma'lumot ziddiyatlarini kamaytiradi.
Ba'zan tezlik uchun ataylab qisman takrorlashga yo'l qo'yiladi — bu denormallashtirish deb ataladi.
Tranzaksiya va ACID
Bir necha amal bir butun sifatida bajarilishi kerak bo'lgan holatlar bor: pulni bir hisobdan yechib, ikkinchisiga qo'shish kabi. Bunday guruh tranzaksiya deyiladi va u ACID tamoyillariga bo'ysunadi:
- Atomarlik — yo hamma amal bajariladi, yo hech biri.
- Izchillik — baza qoidalari buzilmaydi.
- Izolyatsiya — parallel tranzaksiyalar bir-biriga xalaqit bermaydi.
- Barqarorlik — tasdiqlangan o'zgarish saqlanib qoladi.
Indekslar
Indeks — ma'lum ustun bo'yicha qidiruvni tezlashtiradigan qo'shimcha tuzilma. Kitobdagi mundarija kabi: kerakli sahifani butun kitobni varaqlamasdan topish imkonini beradi. Indeks o'qishni tezlashtiradi, lekin yozishni biroz sekinlashtiradi va joy egallaydi, shuning uchun ular o'ylab qo'yiladi.
NoSQL bazalar
Barcha masalalar jadval modeliga to'g'ri kelavermaydi. Shu sababli boshqa turdagi bazalar ham ishlatiladi:
- Hujjatli — ma'lumot JSON ko'rinishidagi hujjatlar sifatida saqlanadi, tuzilma erkin.
- Kalit-qiymat — juda tez, oddiy juftliklar uchun; kesh sifatida keng qo'llanadi.
- Grafli — bog'lanishlar muhim bo'lgan masalalar uchun: ijtimoiy tarmoq, tavsiya tizimlari.
- Vaqt qatorlari — sensorlar va monitoring ma'lumotlari uchun.
Tanlov masalaga bog'liq: qat'iy yaxlitlik va murakkab so'rovlar kerak bo'lsa relatsion baza, juda katta hajm va oddiy so'rovlar bo'lsa NoSQL ko'pincha mosroq bo'ladi.
Zaxira nusxa
Har qanday baza uchun eng muhim qoidalardan biri — muntazam zaxira nusxa olish va uni tiklab ko'rish. Tekshirilmagan zaxira nusxa aslida zaxira hisoblanmaydi.