Islom (arabcha — bo'ysunish, itaat etish, tinchlik) — dunyodagi eng yirik monoteistik (yakkaxudolik) dinlardan biri. U VII asr boshlarida Arabiston yarimorolida paydo bo'lgan. Islom e'tiqodiga ko'ra, Olloh yagona Yaratuvchi bo'lib, insoniyatga O'z xabarini payg'ambarlar orqali yuborgan. Oxirgi va mukammal payg'ambar deb Muhammad (s.a.v.) tan olinadi. Bugungi kunda islom diniga e'tiqod qiluvchilar musulmonlar deb ataladi va ular dunyo aholisining taxminan 25 foizini tashkil etadi.
Islomning besh ustuni
Islom amaliyotining va ibodatlarning asolini besh ustun (Arkon al-Islom) tashkil etadi. Har bir musulmon uchun ushbu amallarni bajarish imkoniyatga qarab farz hisoblanadi:
- Kalimai shahodat: Ollohning yagonaligiga va Muhammad (s.a.v.) Uning elchisi ekanligiga chin dildan guvohlik berish.
- Namozi: Kuniga besh vaqt belgilangan tartib va vaqtlarda ibodat qilish.
- Zakot: Moli muayyan miqdorga (nisobga) yetgan musulmonlarning har yili o'z boyligidan muhtojlarga beradigan majburiy moliyaviy yordami.
- Ro'za: Hijriy taqvimning Ramazon oyida tong otgandan kun botgungacha yeb-ichish va nafsiy ehtiyojlardan tiyilish.
- Haj: Moddiy va jismoniy imkoniyati yetarli bo'lgan musulmonlarning umrida bir marta Makka shahridagi Ka'ba va boshqa muqaddas joylarni ziyorat qilishi.
Muqaddas manbalar
Islom ta'limotining asosiy manbalari va huquqiy poydevori ikki manbadan iborat:
- Qur'on: Islomning birinchi va eng asosiy muqaddas kitobi. Musulmonlar e'tiqodiga ko'ra, Qur'on Ollohning Muhammad (s.a.v.) payg'ambarga Jabroil farishta orqali 23 yil davomida nozil qilingan va o'zgarmas holatda saqlangan kalomidir. U 114 ta sura va 6200 dan ortiq oyatdan tashkil topgan.
- Sunnat va Hadis: Payg'ambar Muhammad (s.a.v.)ning so'zlari, amallari va maqullagan ishlari to'plami. Hadislar Qur'on oyatlarini sharhlash va islom huquqshunosligi (fiqh)ni shakllantirishda ikkinchi manba hisoblanadi. Imom Buxoriy, Imom Muslim kabi muhaddislar to'plagan hadis to'plamlari eng ishonchli manbalar sanaladi.
Yo'nalishlar va geografik tarqalishi
Tarixiy jarayonlar natijasida islomda bir nechta diniy-huquqiy yo'nalishlar shakllangan. Ular orasida eng yiriklari:
- Sunniylik: Dunyo musulmonlarining taxminan 85-90 foizini tashkil etadi. Sunniylikda IV ta asosiy fiqhiy mazhab mavjud: hanafiy, shofi'iy, molikiy va hanbaliy. Markaziy Osiyo, shu jumladan O'zbekistonda, asosan hanafiylik mazhabiga amal qilinadi.
- Shialik: Musulmonlarning taxminan 10-15 foizini tashkil etib, asosan Eron, Iroq, Ozarbayjon va Livan kabi mamlakatlarda keng tarqalgan.
Bugungi kunda islom Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo hamda Markaziy Osiyo mintaqalarida yetakchi din hisoblanadi. Indoneziya aholi soni bo'yicha eng yirik musulmon mamlakat sanaladi. Islom madaniyati va ilmi o'rta asrlarda jahon sivilizatsiyasi, matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafa rivojiga ulkan hissa qo'shgan.