Nizomiddin Mir Alisher Navoiy — buyuk oʻzbek shoiri, mutafakkiri, davlat arbobi va turkiy til adabiyotining asoschisidir. U 1441-yil 9-fevralda Xirot shahrida tugʻilib, XV asr Sharq uygʻonish davri (Renessans)ning eng yorqin namoyandalaridan biriga aylangan. Navoiy oʻzining boy va rang-barang ijodi bilan turkiy tillarning adabiy qudratini isbotlab, jahon madaniyati xazinasiga ulkan hissa qoʻshgan.
Hayoti va davlat faoliyati
Alisher Navoiy Hirotda shoir va amaldor oilasida dunyoga kelgan. U bolaligidanoq she'riyatga va ilm-fanga katta qiziqish bildirgan, ko'plab fors va turkiy asarlarni yod olgan. U Mashhad va Samarqand kabi ilm-fan markazlarida tahsil olgan. Navoiy Temuriylar sulolasining vakili va o'zining yaqin do'sti Husayn Boyqaro hokimiyatga kelgach, davlat ishlarida faol qatnashgan.
Navoiy davlat arbobi sifatida quyidagi ishlarni amalga oshirgan:
- Muhrdor hamda vazir lavozimlarida faoliyat yuritib, adolatli siyosat olib borgan.
- Mamlakatda obodonchilik ishlarini rivojlantirib, o'z mablag'lari hisobidan ko'plab madrasalar, rabotlar, shifoxonalar va ko'priklar qurdorgan.
- Shoirlar, olimlar va san'atkorlarga hamiylik qilib, madaniyat ravnaqiga zamin yaratgan.
- Davlat boshqaruvida xalq manfaatlari va adolat tamoyillarini birinchi o'ringa qo'ygan.
Adabiy merosi va "Xamsa"
Alisher Navoiy turkiy va fors tillarida ulkan adabiy meros qoldirgan. U Navoiy taxallusi bilan turkiy tilda, Fani taxallusi bilan esa forsiy tilda ijod qilgan. Shoir ijodining cho'qqisi uning mashhur "Xamsa" (Beshlik) asaridir. Navoiy turkiy tilda birinchi bo'lib to'liq "Xamsa" yaratgan shoir hisoblanadi.
"Xamsa" tarkibiga quyidagi besh doston kiradi:
- "Hayrat ul-abror" — falsafiy-didaktik doston bo'lib, insoniylik va axloqiy masalalarga bag'ishlangan.
- "Farhod va Shirin" — mehnat, sevgiga sadoqat va qahramonlikni ulug'lovchi doston.
- "Layli va Majnun" — sharqona ishq-muhabbat haqidagi durdona asar.
- "Sab'ai sayyor" — shoh Bahrom Go'r haqida hikoya qiluvchi doston.
- "Saddi Iskandariy" — adolatli hukmdor va jahongir Iskandar haqidagi doston.
Shoirning turkiy tildagi g'azallari "Xazoyin ul-maoniy" (Ma'nolar xazinasi) deb nomlangan to'rt devondan iborat to'plamga jamlangan.
Tilshunoslik va ilmiy faoliyati
Alisher Navoiy nafaqat shoir, balki yirik tilshunos va adabiyotshunos olim bo'lgan. U turkiy tilning boyligi va go'zalligini ilmiy jihatdan isbotlashga alohida e'tibor qaratgan. Shoirning "Muhokamat ul-lug'atayn" (Ikki til muhokamasi) nomli ilmiy asari turkiy tilshunoslik tarixida muhim o'rin tutadi.
Ushbu asarda Navoiy quyidagi masalalarni ilgari surgan:
- Turkiy tilning fors tilidan qolishmasligi va boy imkoniyatlarga ega ekanligini isbotlagan.
- Turkiy tildagi so'zlarning nozik ma'no bo'yoqlarini tahlil qilgan.
- Shoirlarni o'z ona tilida ijod qilishga chaqirgan.
Bundan tashqari, Navoiy "Mizon ul-avzon" asarida aruz vazni qoidalarini, "Majolis un-nafois" asarida esa o'z davrining shoirlari haqidagi ma'lumotlarni taqdim etgan.
O'zbekistonda Alisher Navoiy xotirasining e'zozlanishi
O'zbekistonda Alisher Navoiy milliy g'urur va ma'naviy yo'lboshchi sifatida yuksak qadrlanadi. Shoirning nomi mamlakat madaniyati, ta'limi va geografik ob'ektlarida keng e'tirof etilgan.
O'zbekistonda Navoiy xotirasi bilan bog'liq asosiy jihatlar:
- Mamlakatdagi yirik ma'muriy hududlardan biri bo'lmish Navoiy viloyati va Navoiy shahri shoir sharafiga nomlangan.
- Toshkent shahridagi markaziy ko'chalardan biri, metro bekati hamda O'zbekiston Milliy kutubxonasi Navoiy nomi bilan ataladi.
- Alisher Navoiy nomidagi O'zbekiston Davlat akademik katta teatri mamlakatning bosh opera va balet teatri hisoblanadi.
- Har yili 9-fevral kuni O'zbekistonda Alisher Navoiy tavallud kuni keng nishonlanadi va adabiy tadbirlar o'tkaziladi.